കഴിഞ്ഞ ഒമ്പത് അദ്ധ്യായങ്ങളിലായി പദ്ധതിയുടെ വിവിധ വശങ്ങളും സംസ്ഥാനതലത്തിലും ആഗോളതലത്തിലും ഉള്ള വിദഗ്ദ്ധരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളും മനസ്സിലാക്കിക്കഴിഞ്ഞു. ഇവിടെ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചവ കൂടാതെ മറ്റു പല ഗവേഷകരുടെയും ഉന്നത ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും അഭിപ്രായങ്ങള്‍ സമാഹരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവയുടെ മൊത്തം അടിസ്ഥാനത്തില്‍ ജലസംഭരണീ മത്സ്യകൃഷി വികസന പദ്ധതിയെ ഞങ്ങള്‍ ഇങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു:
Envisioned: ദാരിദ്ര്യ നിര്‍മ്മാര്‍ജ്ജനം, ആദിവാസികളുടെ ക്ഷേമം, പട്ടികജാതി-വര്‍ഗ്ഗ വികസനം, ഭക്ഷ്യ സുരക്ഷ, തൊഴിൽ ലഭ്യത എന്നിവ കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാരുകളുടെ ദീര്‍ഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളില്‍ പെടുന്നവയാണ്‌.
Planned: മത്സ്യകേരളം മാസ്റ്റര്‍ പ്ലാന്‍ (ജലസംഭരണീമത്സ്യകൃഷിയടക്കം) ഇന്തോജര്‍മ്മന്‍ പഠനകാലം മുതല്‍ ഇന്നുവരെയുള്ള പദ്ധതികളുടെ ആകെത്തുകയാണ്‌. കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന ആസൂത്രണ വകുപ്പുകള്‍ മുതല്‍ വിവിധ ഡിപ്പാര്‍ട്ടുമെന്റുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും ചേര്‍ന്നാണ്‌ ഇതിന്റെ പ്ലാനിങ്ങ് നിര്‍‌വഹിച്ചിരിക്കുന്നത്.
Aligned: ദേശീയ കൃഷി വികസന പദ്ധതി, ദേശീയ മത്സ്യവികസന പദ്ധതി, കേന്ദ്ര ശുദ്ധജല മത്സ്യപദ്ധതി, രാഷ്‌ട്രീയ കൃഷിവികാസ് യോജന, വിദര്‍ഭ പാക്കേജ്, സംസ്ഥാന കാര്‍ഷിക വികസന പദ്ധതി, തദ്ദേശസ്വയംഭരണം, സംസ്ഥാന ശുദ്ധജല മത്സ്യവികസന പദ്ധതി, സംസ്ഥാന ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാമിഷന്‍ എന്നിവയോട് ചേര്‍ത്തിണക്കിയാണ്‌ പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നത്.
Integrated: ശുദ്ധജല മത്സ്യകൃഷിക്കുള്ള എല്ലാ പദ്ധതികളെയും, വകുപ്പുകളെയും, സ്ഥാപനങ്ങളെയും, ഗവേഷകരെയും മറ്റു അധികൃതരെയും കൂട്ടിയോജിപ്പിച്ച മത്സ്യകേരളം പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാണ്‌ ജലസംഭരണീ മത്സ്യകൃഷി വികസനം.
Researched: കോഫാഡ് പഠനങ്ങളുടെയും, ലഭ്യമായ മറ്റെല്ലാ വിവരങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്‌ പദ്ധതി നടപ്പിലാകുന്നത്. കേന്ദ്ര/സംസ്ഥാന ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍, സര്‍‌വകലാശാലകള്‍, ശാസ്ത്രജ്ഞര്‍ എന്നിവര്‍ ഉള്‍പ്പെട്ട കമ്മിറ്റികളാണ്‌ തത്സമയ മാര്‍ഗ്ഗനിര്‍ദ്ദേശങ്ങളും തീരുമാനങ്ങളും എടുക്കുന്നത് എന്നതിനാല്‍ ഇവരുടെയെല്ലാം വിജ്ഞാനവും പരിചയവും പദ്ധതിക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ അടിത്തറ നല്‍കുന്നു.
Regulated: സംസ്ഥാനതലത്തിലും കേന്ദ്രതലത്തിലും ഉള്ള വിവിധ ഗവേഷണ സ്ഥാപങ്ങള്‍, നിയന്ത്രണ അധികാരികള്‍ എന്നിവയുടെ മാര്‍ഗ്ഗ നിര്‍ദ്ദേശത്തിനും അനുമതികള്‍ക്കും വിധേയമായാണ്‌ പദ്ധതി പുരോഗമിക്കുന്നത്. അനുവാദം ഇനിയും ലഭിച്ചിട്ടില്ലാത്ത പദ്ധതികളില്‍ സംശയങ്ങള്‍ ദൂരീകരിക്കാന്‍ കൂടുതല്‍ ചര്‍ച്ചകളും പഠനങ്ങളും നടത്തുക എന്നല്ലാതെ കൂടുതല്‍ ഉന്നതങ്ങളില്‍ നിന്നും അനുവാദം വാങ്ങി പരിമിതികള്‍ ഒഴിവാക്കുക എന്ന നയം പദ്ധതി സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല.
Beneficial: മൂന്നുകോടിയില്‍ താഴെ മുതല്‍ മുടക്കില്‍ കോ ഓപ്പറേറ്റീവുകള്‍ക്ക് വന്‍ ലാഭവും സമൂഹത്തിനു വന്‍ തോതില്‍ മത്സ്യലഭ്യതയും ഉറപ്പുവരുത്താന്‍ പദ്ധതിക്കു കഴിയും.
Progressive: സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും പിന്‍‌തള്ളപ്പെട്ട ആദിവാസികളും പട്ടികജാതി/ പട്ടികവര്‍ഗ്ഗക്കാരുമാണ്‌ പദ്ധതിയുടെ പ്രധാന ഗുണഭോക്താക്കൾ. പുരോഗമനപരമായ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വികസനപദ്ധതീമാതൃകയ്ക്ക് യോജിച്ച ഒന്നാണിത്.
Cascaded: സംസ്ഥാനതലത്തില്‍ തുടങ്ങി ജില്ലാതലത്തിലും പഞ്ചായത്ത് തലത്തിലും വരെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന ഭരണസം‌വിധാനമാണ്‌ മത്സ്യകേരളത്തിനുള്ളത്. ഉദ്യോഗസ്ഥതലത്തിലും ജനകീയ പങ്കാളിത്തത്തിലും മികച്ച മാതൃകയാണിത്.
Monitored: പദ്ധതിയുടെ പുരോഗതി സ്റ്റീയറിങ്ങ് കമ്മിറ്റികളും സ്റ്റേറ്റ് ഗൈഡന്‍സ് കൗണ്‍സിലും ഫിഷറീസ് ഡിപ്പാര്‍ട്ട്മെന്റും തത്സമയം പരിശോധിക്കുകയും കൂടുതല്‍ മെച്ചപ്പെട്ടതാക്കാനുള്ള വഴികള്‍ നിര്‍ദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്‌. വാര്‍ഷിക പുരോഗതീ സംക്ഷിപ്ത റിപ്പോര്‍ട്ട്, മറ്റു കുറിപ്പുകള്‍ എന്നിവ ബന്ധപ്പെട്ട ഏജന്‍സികളുടെ വെബ്‌സൈറ്റില്‍ ലഭ്യമാണ്‌.
Eco-friendly: ഏറ്റവും പരിസ്ഥിതീസൗഹൃദപരമായ മത്സ്യകൃഷിയാണ്‌ ജലസംഭരണീ മത്സ്യകൃഷി, കാരണം അത് കുളം നിര്‍മ്മിക്കുക പോലെ ഭൂപ്രതലത്തിനു കേടുപാടുകള്‍ ചെയ്യുന്നില്ല. കളമത്സ്യ നാശിനികളോ മറ്റു വിഷവസ്തുക്കളോ ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല. മീന്‍‌തീറ്റയോ മറ്റ് ഓര്‍ഗാനിക്ക് വസ്തുക്കളോ പോലും ജലത്തിലേക്ക് ഒഴുക്കുന്നില്ല. പ്രജനനം നടത്താനുള്ള സാധ്യത തീരെക്കുറഞ്ഞ, ഇനി പ്രജനനം ചെയ്താല്‍ തന്നെ പുഴയിലേക്ക് കടക്കാതെ റിസര്‍‌വോയറില്‍ സെറ്റില്‍ ആകുന്ന, പ്രെഡേഷന്‍ ഭീഷണിയോ സ്പേസ് ഓക്കുപ്പേഷന്‍ ഭീഷണിയോ ഫുഡ് കോമ്പറ്റീഷന്‍ ഭീഷണിയോ ക്രോസ് ബ്രീഡിങ്ങ് ഭീഷണിയോ ഉയര്‍ത്താത്ത ഇന്ത്യന്‍ മേജര്‍ കാര്‍പ്പുകളെ റിസര്‍‌വോയറില്‍ സ്റ്റോക്ക് ചെയ്യുന്നത് ഏറ്റവും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായ മത്സ്യകൃഷിയാണ്‌.
Up to standards: പദ്ധതിയുടെ ഫണ്ടിങ്ങ് മറ്റൊരു രീതിയില്‍ ആണെങ്കില്‍ കൂടുതല്‍ മികവുറ്റതായേനെ എന്ന നിര്‍ദ്ദേശം ഡോ. സുഗുണന്‍ വച്ചിട്ടുണ്ട്. അതൊഴിച്ചാല്‍ പദ്ധതി ഉന്നത നിലവാരം പുലര്‍ത്തുന്ന ഒന്നാണെന്നാണ്‌ ഞങ്ങള്‍ക്ക് മനസ്സിലാകുന്നത്.
റിസര്‍‌വോയര്‍ എന്നാല്‍ പുഴയുടെ വീതികൂടിയ ഒരു ഭാഗം പോലെയാണെന്നു കരുതുന്നവര്‍, വനത്തിനുള്ളിലെ റിസര്‍‌വോയര്‍ വനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നു കരുതുന്നവര്‍ തുടങ്ങി ഈ വിഷയത്തിലും റിസര്‍‌വോയറിന്റെ ഹൈഡ്രോബയോളജിയിലും വേണ്ടത്ര പരിചയമില്ലാത്തവരാണ്‌ ഇക്കാര്യത്തില്‍ പാരിസ്ഥിതികമായ ആശങ്കകള്‍ പ്രകടിപ്പിച്ചത് എന്ന് തോന്നുന്നു. ഇക്കാര്യത്തില്‍ വിദഗ്ദ്ധരുമായി ചര്‍ച്ചകളും വിലയിരുത്തലും നടത്തുക എന്ന സര്‍ക്കാരിന്റെ ഭാഗത്തു നിന്നുള്ള തുടര്‍നടപടി തികച്ചും ഉചിതമാകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്‌.
കേരളത്തിന്റെ വികസനത്തിലും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാശ്രമങ്ങളിലും ആദിവാസിക്ഷേമപ്രവര്‍ത്തനങ്ങളിലും സുപ്രധാനമായ ഒരു പങ്ക് മത്സ്യകേരളവും അതിന്റെ ഭാഗമായ ജലസംഭരണീമത്സ്യകൃഷിയും വഹിക്കും. പാരിസ്ഥിതികമായാകട്ടെ, ഇപ്പോള്‍ കേരളത്തിൽ നടക്കുന്നതടക്കം ഇതര വികസന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളെക്കാള്‍ അത് സുരക്ഷിതവുമാണ്‌.
Envisioned: ദാരിദ്ര്യ നിര്‍മ്മാര്‍ജ്ജനം, ആദിവാസികളുടെ ക്ഷേമം, പട്ടികജാതി-വര്‍ഗ്ഗ വികസനം, ഭക്ഷ്യ സുരക്ഷ, തൊഴിൽ ലഭ്യത എന്നിവ കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാരുകളുടെ ദീര്‍ഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളില്‍ പെടുന്നവയാണ്‌.
Planned: മത്സ്യകേരളം മാസ്റ്റര്‍ പ്ലാന്‍ (ജലസംഭരണീമത്സ്യകൃഷിയടക്കം) ഇന്തോജര്‍മ്മന്‍ പഠനകാലം മുതല്‍ ഇന്നുവരെയുള്ള പദ്ധതികളുടെ ആകെത്തുകയാണ്‌. കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന ആസൂത്രണ വകുപ്പുകള്‍ മുതല്‍ വിവിധ ഡിപ്പാര്‍ട്ടുമെന്റുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും ചേര്‍ന്നാണ്‌ ഇതിന്റെ പ്ലാനിങ്ങ് നിര്‍‌വഹിച്ചിരിക്കുന്നത്.
Aligned: ദേശീയ കൃഷി വികസന പദ്ധതി, ദേശീയ മത്സ്യവികസന പദ്ധതി, കേന്ദ്ര ശുദ്ധജല മത്സ്യപദ്ധതി, രാഷ്‌ട്രീയ കൃഷിവികാസ് യോജന, വിദര്‍ഭ പാക്കേജ്, സംസ്ഥാന കാര്‍ഷിക വികസന പദ്ധതി, തദ്ദേശസ്വയംഭരണം, സംസ്ഥാന ശുദ്ധജല മത്സ്യവികസന പദ്ധതി, സംസ്ഥാന ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാമിഷന്‍ എന്നിവയോട് ചേര്‍ത്തിണക്കിയാണ്‌ പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നത്.
Integrated: ശുദ്ധജല മത്സ്യകൃഷിക്കുള്ള എല്ലാ പദ്ധതികളെയും, വകുപ്പുകളെയും, സ്ഥാപനങ്ങളെയും, ഗവേഷകരെയും മറ്റു അധികൃതരെയും കൂട്ടിയോജിപ്പിച്ച മത്സ്യകേരളം പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാണ്‌ ജലസംഭരണീ മത്സ്യകൃഷി വികസനം.
Researched: കോഫാഡ് പഠനങ്ങളുടെയും, ലഭ്യമായ മറ്റെല്ലാ വിവരങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്‌ പദ്ധതി നടപ്പിലാകുന്നത്. കേന്ദ്ര/സംസ്ഥാന ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍, സര്‍‌വകലാശാലകള്‍, ശാസ്ത്രജ്ഞര്‍ എന്നിവര്‍ ഉള്‍പ്പെട്ട കമ്മിറ്റികളാണ്‌ തത്സമയ മാര്‍ഗ്ഗനിര്‍ദ്ദേശങ്ങളും തീരുമാനങ്ങളും എടുക്കുന്നത് എന്നതിനാല്‍ ഇവരുടെയെല്ലാം വിജ്ഞാനവും പരിചയവും പദ്ധതിക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ അടിത്തറ നല്‍കുന്നു.
Regulated: സംസ്ഥാനതലത്തിലും കേന്ദ്രതലത്തിലും ഉള്ള വിവിധ ഗവേഷണ സ്ഥാപങ്ങള്‍, നിയന്ത്രണ അധികാരികള്‍ എന്നിവയുടെ മാര്‍ഗ്ഗ നിര്‍ദ്ദേശത്തിനും അനുമതികള്‍ക്കും വിധേയമായാണ്‌ പദ്ധതി പുരോഗമിക്കുന്നത്. അനുവാദം ഇനിയും ലഭിച്ചിട്ടില്ലാത്ത പദ്ധതികളില്‍ സംശയങ്ങള്‍ ദൂരീകരിക്കാന്‍ കൂടുതല്‍ ചര്‍ച്ചകളും പഠനങ്ങളും നടത്തുക എന്നല്ലാതെ കൂടുതല്‍ ഉന്നതങ്ങളില്‍ നിന്നും അനുവാദം വാങ്ങി പരിമിതികള്‍ ഒഴിവാക്കുക എന്ന നയം പദ്ധതി സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല.
Beneficial: മൂന്നുകോടിയില്‍ താഴെ മുതല്‍ മുടക്കില്‍ കോ ഓപ്പറേറ്റീവുകള്‍ക്ക് വന്‍ ലാഭവും സമൂഹത്തിനു വന്‍ തോതില്‍ മത്സ്യലഭ്യതയും ഉറപ്പുവരുത്താന്‍ പദ്ധതിക്കു കഴിയും.
Progressive: സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും പിന്‍‌തള്ളപ്പെട്ട ആദിവാസികളും പട്ടികജാതി/ പട്ടികവര്‍ഗ്ഗക്കാരുമാണ്‌ പദ്ധതിയുടെ പ്രധാന ഗുണഭോക്താക്കൾ. പുരോഗമനപരമായ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വികസനപദ്ധതീമാതൃകയ്ക്ക് യോജിച്ച ഒന്നാണിത്.
Cascaded: സംസ്ഥാനതലത്തില്‍ തുടങ്ങി ജില്ലാതലത്തിലും പഞ്ചായത്ത് തലത്തിലും വരെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന ഭരണസം‌വിധാനമാണ്‌ മത്സ്യകേരളത്തിനുള്ളത്. ഉദ്യോഗസ്ഥതലത്തിലും ജനകീയ പങ്കാളിത്തത്തിലും മികച്ച മാതൃകയാണിത്.
Monitored: പദ്ധതിയുടെ പുരോഗതി സ്റ്റീയറിങ്ങ് കമ്മിറ്റികളും സ്റ്റേറ്റ് ഗൈഡന്‍സ് കൗണ്‍സിലും ഫിഷറീസ് ഡിപ്പാര്‍ട്ട്മെന്റും തത്സമയം പരിശോധിക്കുകയും കൂടുതല്‍ മെച്ചപ്പെട്ടതാക്കാനുള്ള വഴികള്‍ നിര്‍ദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്‌. വാര്‍ഷിക പുരോഗതീ സംക്ഷിപ്ത റിപ്പോര്‍ട്ട്, മറ്റു കുറിപ്പുകള്‍ എന്നിവ ബന്ധപ്പെട്ട ഏജന്‍സികളുടെ വെബ്‌സൈറ്റില്‍ ലഭ്യമാണ്‌.
Eco-friendly: ഏറ്റവും പരിസ്ഥിതീസൗഹൃദപരമായ മത്സ്യകൃഷിയാണ്‌ ജലസംഭരണീ മത്സ്യകൃഷി, കാരണം അത് കുളം നിര്‍മ്മിക്കുക പോലെ ഭൂപ്രതലത്തിനു കേടുപാടുകള്‍ ചെയ്യുന്നില്ല. കളമത്സ്യ നാശിനികളോ മറ്റു വിഷവസ്തുക്കളോ ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല. മീന്‍‌തീറ്റയോ മറ്റ് ഓര്‍ഗാനിക്ക് വസ്തുക്കളോ പോലും ജലത്തിലേക്ക് ഒഴുക്കുന്നില്ല. പ്രജനനം നടത്താനുള്ള സാധ്യത തീരെക്കുറഞ്ഞ, ഇനി പ്രജനനം ചെയ്താല്‍ തന്നെ പുഴയിലേക്ക് കടക്കാതെ റിസര്‍‌വോയറില്‍ സെറ്റില്‍ ആകുന്ന, പ്രെഡേഷന്‍ ഭീഷണിയോ സ്പേസ് ഓക്കുപ്പേഷന്‍ ഭീഷണിയോ ഫുഡ് കോമ്പറ്റീഷന്‍ ഭീഷണിയോ ക്രോസ് ബ്രീഡിങ്ങ് ഭീഷണിയോ ഉയര്‍ത്താത്ത ഇന്ത്യന്‍ മേജര്‍ കാര്‍പ്പുകളെ റിസര്‍‌വോയറില്‍ സ്റ്റോക്ക് ചെയ്യുന്നത് ഏറ്റവും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായ മത്സ്യകൃഷിയാണ്‌.
Up to standards: പദ്ധതിയുടെ ഫണ്ടിങ്ങ് മറ്റൊരു രീതിയില്‍ ആണെങ്കില്‍ കൂടുതല്‍ മികവുറ്റതായേനെ എന്ന നിര്‍ദ്ദേശം ഡോ. സുഗുണന്‍ വച്ചിട്ടുണ്ട്. അതൊഴിച്ചാല്‍ പദ്ധതി ഉന്നത നിലവാരം പുലര്‍ത്തുന്ന ഒന്നാണെന്നാണ്‌ ഞങ്ങള്‍ക്ക് മനസ്സിലാകുന്നത്.
റിസര്‍‌വോയര്‍ എന്നാല്‍ പുഴയുടെ വീതികൂടിയ ഒരു ഭാഗം പോലെയാണെന്നു കരുതുന്നവര്‍, വനത്തിനുള്ളിലെ റിസര്‍‌വോയര്‍ വനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നു കരുതുന്നവര്‍ തുടങ്ങി ഈ വിഷയത്തിലും റിസര്‍‌വോയറിന്റെ ഹൈഡ്രോബയോളജിയിലും വേണ്ടത്ര പരിചയമില്ലാത്തവരാണ്‌ ഇക്കാര്യത്തില്‍ പാരിസ്ഥിതികമായ ആശങ്കകള്‍ പ്രകടിപ്പിച്ചത് എന്ന് തോന്നുന്നു. ഇക്കാര്യത്തില്‍ വിദഗ്ദ്ധരുമായി ചര്‍ച്ചകളും വിലയിരുത്തലും നടത്തുക എന്ന സര്‍ക്കാരിന്റെ ഭാഗത്തു നിന്നുള്ള തുടര്‍നടപടി തികച്ചും ഉചിതമാകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്‌.
കേരളത്തിന്റെ വികസനത്തിലും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാശ്രമങ്ങളിലും ആദിവാസിക്ഷേമപ്രവര്‍ത്തനങ്ങളിലും സുപ്രധാനമായ ഒരു പങ്ക് മത്സ്യകേരളവും അതിന്റെ ഭാഗമായ ജലസംഭരണീമത്സ്യകൃഷിയും വഹിക്കും. പാരിസ്ഥിതികമായാകട്ടെ, ഇപ്പോള്‍ കേരളത്തിൽ നടക്കുന്നതടക്കം ഇതര വികസന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളെക്കാള്‍ അത് സുരക്ഷിതവുമാണ്‌.
